Jeśli zastanawiasz się, jaki kolagen na skórę wybrać, by wspierać jędrność skóry i zmniejszać widoczność zmarszczek, najlepszym rozwiązaniem będzie kolagen hydrolizowany typu I, najlepiej o potwierdzonej biodostępności i składzie wzbogaconym o witaminę C, która przyczynia się do prawidłowej produkcji kolagenu w skórze (1,2).

Pierwsze „kurze łapki”, utrata napięcia czy coraz bardziej widoczne bruzdy nosowo-wargowe to naturalne objawy starzenia się skóry, które wcześniej czy później zauważa niemal każdy. Nic więc dziwnego, że kolagen stał się jednym z najczęściej wybieranych suplementów wspierających wygląd skóry. Problem w tym, że rynek jest dziś przepełniony produktami o różnym pochodzeniu, formie i jakości – od kolagenu rybiego, uznawanego często za najlepszy kolagen rybi, po preparaty wołowe, przez proszek i shoty, aż po chwytliwe hasła typu „najmocniejszy kolagen 10 000 mg”.

Jak więc wybrać preparat, który rzeczywiście może wspierać elastyczność i nawilżenie skóry, zamiast kierować się wyłącznie marketingiem? W tym przewodniku przeprowadzimy Cię krok po kroku przez kluczowe kryteria wyboru kolagenu na zmarszczki, w oparciu o aktualną wiedzę naukową, badania kliniczne oraz praktyczne wskazówki.


Najważniejsze wnioski w pigułce

  • Produkcja kolagenu zaczyna stopniowo spadać już około 25. roku życia, średnio o ok. 1–1,5% rocznie, a po 40.–50. roku życia proces ten może wyraźnie przyspieszać, szczególnie u kobiet w okresie okołomenopauzalnym, co sprzyja utracie jędrności i pojawianiu się zmarszczek (3,4).
  • Kolagen jest kluczowym białkiem strukturalnym skóry, jego ilość i jakość maleją z wiekiem, co może przyczyniać się do pogorszenia elastyczności i zwiększonej widoczności zmarszczek (5,6).
  • W kontekście skóry najczęściej rekomenduje się kolagen typu I, czyli najlepiej przyswajalny kolagen wspierający elastyczność i zdrowie skóry, najlepiej w formie hydrolizowanej (peptydów kolagenowych) o potwierdzonej biodostępności (7,8).
  • Badania kliniczne z udziałem kobiet w wieku 45–60 lat wskazują, że regularna suplementacja bioaktywnych peptydów kolagenowych w dawkach rzędu 5–10 g dziennie przez okres około 8–12 tygodni może wspierać nawilżenie skóry, gęstość skóry właściwej oraz zmniejszenie widoczności zmarszczek, a także poprawę parametrów związanych z kondycją włosów (7).
  • Określenia typu „najmocniejszy kolagen” mają charakter marketingowy, realne znaczenie ma jakość surowca, stopień hydrolizy, biodostępność, dawka oraz obecność składników wspierających, takich jak witamina C (1,2).
  • Efekty suplementacji są indywidualne i zwykle wymagają kilku tygodni–miesięcy regularnego stosowania, a ich skuteczność wzrasta przy równoległej dbałości o styl życia: zbilansowaną dietę, sen, ochronę przeciwsłoneczną i unikanie palenia (4,8, 11).

Co to jest kolagen i skąd biorą się zmarszczki?

Kolagen to najobficiej występujące białko w ludzkim organizmie, kluczowe dla zdrowia skóry i jej struktury oraz stanowiące podstawowy element strukturalny kości, ścięgien i więzadeł. W skórze właściwej tworzy gęstą sieć włókien, która pełni funkcję swoistego „rusztowania”, zapewniającego jej jędrność, sprężystość i odporność mechaniczną (5,6).


Wraz z wiekiem naturalna produkcja kolagenu spada, a istniejące włókna ulegają stopniowej degradacji. Proces ten jest dodatkowo nasilany przez czynniki zewnętrzne, takie jak:

  • promieniowanie UV,
  • stres oksydacyjny,
  • zanieczyszczenia środowiskowe,
  • palenie papierosów,
  • niedobory składników odżywczych (4,11,12).

Badania histologiczne i obrazowe pokazują, że u osób starszych obserwuje się wyraźny spadek gęstości kolagenu w skórze właściwej oraz zaburzenie jego uporządkowanej struktury, co klinicznie manifestuje się wiotkością skóry, pogorszeniem jej napięcia i powstawaniem zmarszczek (5,6).

Włókna kolagenowe są ściśle powiązane z innymi kluczowymi komponentami skóry, takimi jak:

  • elastyna – odpowiedzialna za sprężystość,
  • kwas hialuronowy – zapewniający odpowiednie nawilżenie i objętość.

Gdy ta strukturalna sieć ulega osłabieniu, skóra traci zdolność do zachowania pierwotnego kształtu, a zmarszczki stają się coraz bardziej widoczne (5,7).

Suplementacja peptydów kolagenowych nie jest „lekiem na zmarszczki”, ale badania sugerują, że może wspierać procesy regeneracyjne skóry, poprawiać jej nawilżenie oraz elastyczność, co przekłada się na lepszy ogólny wygląd cery (7,8,9).

Rodzaje kolagenu a skóra: jaki typ kolagenu wybrać na zmarszczki?

W organizmie człowieka zidentyfikowano ponad 20 typów kolagenu, jednak w kontekście skóry kluczowe znaczenie mają:

  • Kolagen typu I – stanowi około 80–90% kolagenu w skórze; odpowiada za jej wytrzymałość, strukturę i odporność mechaniczną.
  • Kolagen typu III – często współwystępuje z typem I, szczególnie w młodej skórze; wpływa na jej sprężystość.
  • Kolagen typu II – charakterystyczny głównie dla chrząstki stawowej i nie jest priorytetowy w kontekście estetyki skóry (6,12).

Dlatego w preparatach „na zmarszczki” najczęściej rekomenduje się kolagen typu I,  to właśnie on odgrywa fundamentalną rolę w utrzymaniu gęstości i jędrności skóry (7,8).

Kolagen rybi, wołowy, wieprzowy – który ma sens?

Kolagen stosowany w suplementach najczęściej pozyskiwany jest z trzech głównych źródeł:

  • ryb (marine) - kolagen rybi typu I, strukturalnie zbliżony do ludzkiego kolagenu skóry, często wybierany w produktach z kategorii beauty ze względu na dobrą przyswajalność i korzystny profil aminokwasowy,
  • wołowiny (bovine) - bogaty w kolagen typu I i III, stosowany zarówno w preparatach wspierających kondycję skóry, jak i w suplementach ukierunkowanych na stawy i tkanki łączne,
  • wieprzowiny (porcine) - również zbliżony do ludzkiego kolagenu pod względem budowy, jednak rzadziej eksponowany marketingowo i mniej popularny na rynku suplementów.

Samo pochodzenie kolagenu nie decyduje jednak o jego skuteczności, kluczowa pozostaje forma jego przetworzenia oraz biodostępność, o czym szerzej w kolejnych częściach artykułu (8,13,14).

Forma kolagenu a biodostępność – dlaczego to kluczowy aspekt wyboru?


Kolagen występujący naturalnie w żywności ma postać dużych, złożonych białek, które w niezmienionej formie są trudne do przyswojenia przez organizm. Dlatego w suplementach diety spotyka się trzy główne formy kolagenu:

  • kolagen natywny (nieprzetworzony) – o bardzo dużej masie cząsteczkowej i niskiej biodostępności,
  • żelatyna – częściowo przetworzona forma kolagenu, o umiarkowanej przyswajalności,
  • kolagen hydrolizowany (peptydy kolagenowe) – powstaje w procesie enzymatycznej hydrolizy, podczas której długie łańcuchy białkowe są rozbijane na krótsze, bioaktywne fragmenty.

To właśnie kolagen hydrolizowany uznawany jest za najlepiej przyswajalną formę, ponieważ jego cząsteczki łatwiej przenikają przez barierę jelitową i docierają do krwiobiegu, a następnie do tkanek, w tym skóry (8,13).

Daltony – co oznaczają w praktyce?

Kluczowym parametrem określającym wielkość cząsteczki kolagenu jest jego masa cząsteczkowa wyrażona w Daltonach (Da).

Dalton (Da) to jednostka masy cząsteczkowej, informująca, jak „duża” i „ciężka” jest dana cząsteczka białka. Im niższa wartość, tym mniejszy rozmiar cząsteczki i potencjalnie lepsza biodostępność.

Dla porównania:

  • kolagen natywny: ok. 300 000 Da,
  • żelatyna: od 50 000 do 100 000 Da,
  • peptydy kolagenowe w suplementach: zwykle 2 000 – 5 000 Da – zakres uznawany za sprzyjający dobrej przyswajalności (8,14).

Badania wykazały, że po spożyciu hydrolizowanego kolagenu we krwi pojawiają się charakterystyczne aminokwasy i krótkie peptydy (m.in. hydroksyprolina, Pro-Hyp, Hyp-Gly), co potwierdza ich realne wchłanianie oraz udział w procesach metabolicznych skóry (13,15).

W praktyce oznacza to, że przy wyborze kolagenu warto zwracać uwagę nie tylko na jego pochodzenie, ale przede wszystkim na:

  • formę hydrolizowaną,
  • zakres Daltonów (najczęściej 2 000–5 000 Da),
  • udokumentowaną biodostępność surowca (8,13,15).

Peptan® a badania nad skórą i włosami

Peptan® F to rybie peptydy kolagenowe - kolagen hydrolizowany uzyskiwany w procesie kontrolowanej hydrolizy enzymatycznej, w wyniku którego długie łańcuchy białkowe zostają rozbite na krótkie, bioaktywne fragmenty (di- i tripeptydy). Dzięki temu charakteryzuje się wysoką biodostępnością i zdolnością do wchłaniania z przewodu pokarmowego oraz dystrybucji do tkanek, w tym skóry i mieszków włosowych (8,16).


Kolagen na skórę – nawilżenie, struktura, zmarszczki

Badania kliniczne i przeglądy systematyczne wskazują, że suplementacja peptydów kolagenowych może wspierać:

  • poprawę nawilżenia skóry,
  • wzrost jej elastyczności,
  • zwiększenie gęstości skóry właściwej,
  • redukcję widoczności drobnych i średnich zmarszczek (7,8,17).


W badaniach obejmujących suplementację peptydami kolagenowymi Peptan®, w tym dawką 5 g dziennie przez około 90 dni obserwowano:

  • poprawę parametrów nawilżenia skóry,
  • poprawę gęstości skóry właściwej,
  • poprawę jej sprężystości (16,17).

Wyniki te były oceniane zarówno przy użyciu metod instrumentalnych (ultrasonografia wysokiej częstotliwości, analiza zdjęć HD), jak i poprzez subiektywne odczucia uczestniczek (16).


Kolagen na włosy – odporność i jakość

Mieszki włosowe zlokalizowane są w skórze właściwej, dlatego kondycja włosów jest ściśle powiązana ze stanem struktur kolagenowych. Dane z badań nad Peptan® wskazują, że trzymiesięczna suplementacja może wpływać również na parametry włosów, w tym:

  • zwiększenie odporności na łamanie,
  • poprawę elastyczności,
  • subiektywnie lepszy połysk i ogólną jakość włosów (18).

Co zauważyły uczestniczki badań?

Skuteczność peptydów kolagenowych była oceniana nie tylko poprzez pomiary instrumentalne, ale także subiektywnie z perspektywy samych kobiet uczestniczących w badaniach.

W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym przeprowadzonym z udziałem 60 zdrowych kobiet w wieku 45–60 lat, suplementujących 5 g peptydów kolagenowych dziennie przez 90 dni, analizowano ich odczucia dotyczące wyglądu skóry (16,17).

Co deklarowały uczestniczki?
Kobiety stosujące peptydy kolagenowe znacznie częściej wskazywały na:

  • bardziej nawilżoną skórę - subiektywne uczucie lepszego komfortu i elastyczności,
  • zmniejszenie widoczności porów - aż 85% uczestniczek zauważyło poprawę w tym obszarze,
  • mniej widoczne zmarszczki - 75% kobiet deklarowało, że ich zmarszczki stały się płytsze i mniej zauważalne.

Wyniki te były spójne z analizą instrumentalną, która wykazała:

  • zwiększenie gęstości skóry właściwej,
  • poprawę organizacji sieci kolagenowej,
  • redukcję zmarszczek wokół oczu o ok. 13% i wokół ust o ok. 10% po 90 dniach suplementacji (16,17).

Wniosek ekspercki
Połączenie obiektywnych pomiarów oraz subiektywnych opinii uczestniczek sugeruje, że suplementacja peptydów kolagenowych może realnie wpływać na poprawę wyglądu skóry zarówno z perspektywy klinicznej, jak i odczuwalnej estetycznie przez same kobiety. Tego typu dane stanowią ważny element wiarygodności (16,17).

 


Kolagen Peptan® F TiB – wsparcie dla skóry i włosów

Hydrolizat kolagenu rybiego Peptan® F w czystej postaci, stworzony z myślą o pielęgnacji skóry od wewnątrz i wsparciu jej naturalnej jędrności.

✅ Peptydy kolagenowe o wysokiej biodostępności – masa cząsteczkowa 2000 Da
✅ Porcja dzienna: 10 000 mg kolagenu
✅ Wspiera nawilżenie i elastyczność skóry
✅ Może wspomagać kondycję włosów i paznokci
✅ Czysty skład – bez zbędnych dodatków
✅ Skuteczność potwierdzona badaniami

Zobacz produkt

Forma produktu: kolagen do picia, w proszku czy w kapsułkach?

Kolagen w suplementach diety występuje w różnych formach, a wybór warto dopasować do własnych preferencji i stylu życia. Najważniejsze jest, aby była to forma, którą jesteś w stanie stosować regularnie, zgodnie z zaleceniami.

Kolagen do picia (shoty, napoje, koncentraty)

Kolagen do picia to szybka i wygodna forma suplementacji, którą łatwo włączyć do codziennej rutyny. Tego typu produkty często są dodatkowo wzbogacane o witaminę C, cynk lub biotynę, co może wspierać kompleksowe działanie ukierunkowane na poprawę wyglądu skóry. Warto jednak pamiętać, że kolagen do picia bywa zazwyczaj droższy niż proszek, a jego skład może zawierać słodziki lub aromaty, co dla niektórych osób stanowi istotny aspekt przy wyborze.

Kolagen w proszku

Najlepszy kolagen w proszku to forma ceniona za łatwość dawkowania i możliwość precyzyjnego dostosowania porcji do indywidualnych potrzeb, co sprzyja regularnemu stosowaniu kolagenu w codziennej suplementacji.

Kolagen w kapsułkach lub tabletkach

Kolagen w kapsułkach lub tabletkach to opcja wybierana przede wszystkim ze względu na wygodę, szczególnie w pracy lub w podróży oraz precyzyjne określenie porcji w jednej dawce. Należy jednak uwzględnić ograniczoną pojemność kapsułek, przez co w celu osiągnięcia dawek badanych klinicznie często konieczne jest przyjmowanie kilku kapsułek dziennie (7,8).

Jak stosować kolagen na zmarszczki? Dawka, czas i regularność

Dzienna dawka kolagenu

Na rynku dostępne są preparaty zawierające od 2,5 do 10 g kolagenu w porcji. W badaniach klinicznych dotyczących stosowania kolagenu najczęściej analizowano dzienną dawkę kolagenu wynoszącą 5 -10 g, przyjmowaną regularnie przez co najmniej 90 dni (7,9,17).

Rekomendacje praktyczne:

  • stosuj się do zaleceń producenta,
  • sprawdzaj, czy dawka odpowiada zakresom badanym naukowo,
  • przy chorobach przewlekłych skonsultuj się z lekarzem.


Jak długo stosować?

Kolagen nie działa natychmiast. W badaniach:

  • pierwsze zauważalne zmiany pojawiały się po 8–12 tygodniach,
  • pełniejsze efekty oceniano po około 3 miesiącach regularnej suplementacji (7,17).


Kluczowym czynnikiem jest systematyczność, nieregularne stosowanie znacząco obniża potencjalne korzyści.

Z czym łączyć kolagen? Rola witaminy C i innych składników

Witamina C – kluczowy partner kolagenu

Witamina C bierze udział w procesie hydroksylacji proliny i lizyny, co jest niezbędne do prawidłowej syntezy i stabilności kolagenu (1,2). EFSA zatwierdziła oświadczenie zdrowotne:

„Witamina C przyczynia się do prawidłowej produkcji kolagenu w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania skóry” (1).

Inne składniki wspierające pielęgnację skóry
W preparatach często spotyka się również:

  • witaminę E – wspierającą ochronę przed stresem oksydacyjnym,
  • cynk i selen – pomagające w utrzymaniu prawidłowego stanu skóry i włosów,
  • biotynę – popularny składnik preparatów na włosy i paznokcie,
  • kwas hialuronowy – kojarzony z nawilżeniem i komfortem skóry (2,11)

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Dla większości zdrowych osób dorosłych suplementacja kolagenu w zalecanych dawkach jest zazwyczaj dobrze tolerowana (7,12).

Szczególną ostrożność powinny zachować:

  • osoby z alergią na ryby lub białka zwierzęce,
  • kobiety w ciąży i karmiące,
  • osoby przyjmujące leki lub z chorobami przewlekłymi.


Suplementy diety nie zastępują leczenia dermatologicznego ani zbilansowanej diety.

Jaki kolagen wybrać? Checklista zakupowa dla osób szukających najlepszego kolagenu do twarzy
✔ kolagen typu I
✔ forma hydrolizowana (peptydy)
✔ masa cząsteczkowa w zakresie 2 000–5 000 Da
✔ dawka zbliżona do 5 -10 g/d
✔ obecność witaminy C (opcjonalnie spożywanie kolagenu z wodą i sokiem z cytryny)
✔ transparentność producenta
✔ brak obietnic typu „usuwa zmarszczki w 7 dni”

Gotowa na zmiany?
Wybierz sprawdzony, czysty hydrolizat kolagenu rybiego z naszej oferty i zacznij kurację już dziś.


Siła Piękna – zestaw dla skóry, włosów i paznokci

Starannie opracowany zestaw suplementów wspierający codzienną pielęgnację od wewnątrz.

✅ Wspiera zdrowie skóry i jej naturalny wygląd
✅ Pomaga utrzymać mocne, lśniące włosy
✅ Wspomaga kondycję i wygląd paznokci
✅ Cynk przyczynia się do utrzymania prawidłowego stanu skóry, włosów i paznokci
✅ Witamina E pomaga chronić komórki przed stresem oksydacyjnym

Zobacz produkt

Podsumowanie

Zmarszczki, utrata jędrności skóry i niedobór kolagenu są naturalnym skutkiem starzenia skóry oraz degradacji jej struktury kolagenowej. Kluczową rolę w suplementacji pełni kolagen typu I w postaci peptydów, stosowany regularnie i w odpowiedniej dawce.

Dane naukowe wskazują, że peptydy kolagenowe o potwierdzonej biodostępności mogą wspierać nawilżenie skóry, jej elastyczność oraz zmniejszać widoczność zmarszczek, szczególnie przy równoczesnej dbałości o styl życia (7,9,17).

FAQ – najczęstsze pytania o kolagen na zmarszczki

1. Jaki kolagen jest najlepszy na zmarszczki?
W kontekście skóry najczęściej rekomenduje się hydrolizowany kolagen typu I w postaci peptydów, ponieważ cechuje się dobrą przyswajalnością. Warto wybierać produkty o potwierdzonym zapleczu badawczym i udokumentowanej biodostępności – przykładem mogą być peptydy kolagenowe stosowane w badaniach nad Peptan®, gdzie obserwowano korzystne zmiany w parametrach skóry u kobiet w wieku dojrzałym.


2. Po jakim czasie można zauważyć efekty stosowania kolagenu?
Kolagen działa stopniowo. W większości badań pierwsze zauważalne zmiany pojawiały się po około 8–12 tygodniach regularnego stosowania, a pełniejsze efekty oceniano po 3 miesiącach. Tempo zmian zależy jednak od indywidualnych czynników, takich jak wiek, styl życia, dieta czy pielęgnacja skóry.


3. Czy kolagen do picia jest skuteczniejszy niż kapsułki?
Nie sama forma, lecz regularność stosowania i odpowiednia dawka mają kluczowe znaczenie. Shoty, proszek czy kapsułki różnią się głównie wygodą. Wybierz tę formę, którą najłatwiej utrzymasz w codziennej rutynie – to zwiększa szanse na realne efekty.


4. Czy suplementacja kolagenu jest bezpieczna?
Dla większości zdrowych osób dorosłych suplementacja kolagenu stosowanego zgodnie z zaleceniami jest zazwyczaj dobrze tolerowana. Ostrożność powinny zachować osoby z alergiami pokarmowymi, chorobami przewlekłymi, kobiety w ciąży i karmiące oraz osoby przyjmujące leki, w takich przypadkach warto skonsultować się z lekarzem.

Kolagen w formie suplementu nie zastępuje zbilansowanej diety ani leczenia dermatologicznego.



Spis źródeł i badań: 

1. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to vitamin C and collagen formation. EFSA Journal. 2010;8(10):1815.
2. Pullar JM, Carr AC, Vissers MCM. The Roles of Vitamin C in Skin Health. Nutrients. 2017;9(8):866.
3. Shuster S, Black MM, McVitie E., The influence of age and sex on skin thickness, skin collagen and density. Br J Dermatol. 1975;93(6):639–643.
4. Baumann L. Skin ageing and its treatment. J Pathol. 2007;211(2):241-251.
5. Varani J, Dame MK, Rittie L, et al. Decreased collagen production in chronologically aged skin. Am J Pathol. 2006;168(6):1861-1868.
6. Proksch E, Schunck M, Zague V, Segger D, Degwert J, Oesser S. Oral supplementation of specific bioactive collagen peptides reduces skin wrinkles and increases dermal matrix synthesis: a randomized, placebo-controlled study. Skin Pharmacol Physiol. 2014;27(3):113-119.
7. Asserin J, Lati E, Shioya T, Prawitt J. The effect of oral collagen peptide supplementation on skin hydration and dermal collagen density. J Cosmet Dermatol. 2015;14(4):291-301.
8. Choi FD, Sung CT, Juhasz MLW, Mesinkovska NA. Oral collagen supplementation: a systematic review of dermatological applications. J Drugs Dermatol. 2019;18(1):9-16.
9. Rousselot. Peptan® Beauty from Within – Clinical Evidence. White Paper. 2022. (Manufacturer data)
10. Rousselot Asia. Peptan® F – Clinical Skin & Hair Data. Nutrition Insight. 2024. (Industry report)
11. Bolke L, Schlippe G, Gerß J, Voss W. A collagen supplement improves skin hydration and elasticity. Skin Pharmacol Physiol. 2019;32(4):181-189.
12. Zdzieblik D, Oesser S, Baumstark MW, Gollhofer A, König D. Collagen peptide supplementation in combination with resistance training improves body composition and increases muscle strength in elderly sarcopenic men: a randomised controlled trial. Br J Nutr. 2015 Oct 28;114(8):1237-1245. 
13. Iwai K, Hasegawa T, Taguchi Y, et al. Identification of food-derived collagen peptides in human blood after oral ingestion of gelatin hydrolysates. J Agric Food Chem. 2005;53(16):6531-6536.
14. Yamamoto S, Hayasaka F, Deguchi K, Okud M, Furusawa T, Sakai Y. Absorption and plasma kinetics of collagen tripeptide after peroral or intraperitoneal administration in rats. Biosci Biotechnol Biochem. 2015;79(12):2026–2033.
15. Rousselot. Peptan® Bioavailability Dossier. 2023. (Industry report)
16. Rousselot. Clinical Evaluation of Peptan® F – Skin Parameters. 2022. (Industry report)
17. Proksch E, Segger D, Degwert J, Schunck M, Zague V, Oesser S. Oral supplementation of specific collagen peptides has a beneficial effect on human skin physiology: a double-blind, placebo-controlled study. Skin Pharmacol Physiol. 2014;27(1):47–55.
18. Rousselot. Peptan® F Hair Strength Study. 2022. (Industry report)

-----------------

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.

Materiał opisuje substancje i ich możliwe zastosowania na podstawie ogólnodostępnych publikacji, badań i materiałów znalezionych w internecie, prasie oraz książkach. Materiał nie jest opisem suplementu diety ani żadnego innego produktu zawierającego w/w składniki.

W przypadku stosowania suplementów diety pamiętaj, by nie przekraczać zalecanej dziennej porcji,i że nie mogą być one stosowane jako substytut zróżnicowanej diety. Pamiętaj, że bardzo ważny i zalecany jest zrównoważony sposób żywienia i zdrowy tryb życia.